علائم بزرگی پروستات، تشخیص و درمان

بزرگی پروستات به چه شرایطی می گویند؟

هایپرپلازی (Hyperplasia) خوش‌خیم پروستات (BPH) که در اصطلاح عمومی به آن بزرگی پروستات گفته می‌شود، ناشی از تکثیر غیرسرطانی سلول‌های این غده است. با افزایش تعداد این سلول‌ها بافت پروستات متورم شده و به پیشابراه (مجاری خروج ادرار از مثانه) فشار وارد می‌کند؛ این فشار فیزیکی باعث تنگی مجرا و محدود شدن جریان ادرار می‌شود.

نکته بسیار مهم این است که بزرگی خوش‌خیم پروستات، سرطان نیست و ریسک ابتلا به سرطان پروستات را نیز افزایش نمی‌دهد، اما به دلیل اختلال در دفع، می‌تواند کیفیت زندگی مردان (به‌ویژه افراد بالای ۵۰ سال) را به شدت کاهش دهد.

علائم بزرگی خوش‌خیم پروستات

1. افزایش تعداد دفعات دفع ادرار: نیاز به تخلیه مثانه ۸ بار یا بیشتر در طول روز
2. احساس فوریت برای دفع ادرار: ناتوانی در به تأخیر انداختن زمان دفع و نیاز ناگهانی به دستشویی
3. شب‌ادراری: بیدار شدن مکرر از خواب در طول شب برای دفع ادرار
4. اختلال در شروع دفع ادرار: معطل ماندن و تأخیر در جاری شدن ادرار هنگام شروع
5. جریان ادرار ضعیف یا قطع مکرر: کاهش فشار ادرار یا قطع و وصل شدن جریان آن در حین دفع
6. چکه کردن ادرار: خارج شدن قطره‌قطره ادرار بلافاصله پس از پایان تخلیه مثانه
7. احساس تخلیه ناقص: حس این‌که مثانه پس از خروج از دستشویی هنوز کاملاً خالی نشده است.
8. نیاز به فشار یا زور زدن: استفاده از عضلات شکم برای کمک به خروج و شروع جریان ادرار
9. احتباس ادراری: ناتوانی کامل در دفع ادرار که یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود.

علت بزرگ شدن پروستات در مردان

اگرچه علت دقیق بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH) هنوز به طور کامل کشف نشده است، اما تحقیقات علمی نشان می‌دهند که این وضعیت ارتباط مستقیمی با تغییرات هورمونی ناشی از افزایش سن، تغییرات در سلول های بیضه و برخی بیماری ها دارد. در ادامه، اصلی‌ترین عوامل موثر بر این عارضه را بررسی می‌کنیم:

1. تغییر در هورمون‌های جنسی

با افزایش سن، تعادل بین هورمون‌های تستوسترون و استروژن در بدن مردان تغییر می‌کند. این نوسانات هورمونی می‌تواند محرک تقسیم سلولی و رشد بافت پروستات باشد.

2. فرسایش بیضه‌ ها

بیضه‌ها منبع اصلی تولید تستوسترون هستند. شواهد پزشکی نشان می‌دهد مردانی که پیش از بلوغ یا در سنین بسیار پایین بیضه‌های خود را (به دلایل پزشکی) از دست داده‌اند، هرگز به بزرگی پروستات مبتلا نمی‌شوند؛ این موضوع نقش کلیدی هورمون‌های بیضه‌ای را در رشد این غده تایید می‌کند.

3. افزایش سن

بزرگ شدن پروستات بخشی طبیعی از فرآیند پیری در مردان است. آمارها نشان می‌دهد که بیش از 90 درصد مردان تا سن ۸5 سالگی، درجاتی از این بیماری را تجربه می‌کنند.

The most common prostate problem among men over age 50, this condition can cause annoying urination issues.
By age 60, half of all men will have an enlarged prostate, a condition also known as benign prostatic hyperplasia, or BPH. By age 85, the proportion reaches 90%.

While BPH does not increase your risk of getting prostate cancer or having sexual problems, it can affect quality of life, specifically by causing annoying and embarrassing urination problems.

4. ژنتیک، وراثت و سابقه خانوادگی

ژنتیک نقش مهمی در این بیماری دارد. اگر پدر یا برادر شما دچار بزرگی پروستات بوده‌اند، احتمال ابتلای شما در سنین پایین‌تر افزایش می‌یابد.

5. بیماری‌ های زمینه‌ای

تحقیقات جدید نشان می‌دهند که چاقی، دیابت و بیماری‌های قلبی-عروقی نیز ممکن است ریسک ابتلا به BPH یا بزرگی پروستات در مردان را تقویت کنند.

The actual cause of prostate enlargement is unknown. Factors linked to aging and changes in the cells of the testicles may have a role in the growth of the gland, as well as testosterone levels. Men who have had their testicles removed at a young age (for example, as a result of testicular cancer) do not develop BPH.

Also, if the testicles are removed after a man develops BPH, the prostate begins to shrink in size. However, this is not a standard treatment for an enlarged prostate.

علائم بزرگی پروستات مرحله به مرحله

بیشتر علائم بزرگى پروستات در ابتدا خفیف هستند، اما اگر درمان نشوند، جدی تر می شوند.

برای بررسی دقیق‌تر و عمیق‌تر، باید بدانید که علائم بزرگی خوش‌خیم پروستات (BPH) تحت عنوان کلی LUTS (علائم مجاری ادراری تحتانی) شناخته می‌شوند. این علائم بر اساس فیزیوپاتولوژی (نحوه ایجاد بیماری) به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

۱. علائم اولیه بزرگی پروستات

این علائم زمانی رخ می‌دهند که پروستات بزرگ شده، مجرای ادرار (Urethra) را تحت فشار قرار داده و مسیر خروج را مسدود می‌کند.

• تأخیر در شروع ادرار: فرد باید مدت زیادی منتظر بماند تا جریان ادرار آغاز شود.
• جریان ضعیف ادراری: کاهش محسوس جریان و قدرت پرتاب ادرار
• دوشاخه شدن یا پخش شدن ادرار: به دلیل تنگی مجرا توسط پروستات
• جریان منقطع ادراری: قطع و وصل شدن خودبه‌خودی ادرار در حین تخلیه
• زور زدن و نیاز به فشار جهت تخلیه ادرار: نیاز به فشار و استفاده از عضلات شکم برای کمک به خروج ادرار
• چکه کردن ادرار پس اتمام دفع: خروج قطرات ادرار پس از اتمام ادرار که باعث خیس شدن لباس زیر می‌شود.

2. علائم ثانویه بزرگی پروستات

این علائم به دلیل تغییرات ثانویه در عضله مثانه ایجاد می‌شوند. چون مثانه مجبور است برای عبور ادرار از سد پروستات با قدرت بیشتری منقبض شود، به مرور زمان حساس و ضخیم می‌شود.

• تکرر ادرار: نیاز به دفع ادرار در فواصل زمانی کوتاه (کمتر از ۲ ساعت)
• شب‌ادراری: طبق مقالات اورولوژی، بیش از ۲ بار بیدار شدن در شب برای دفع اذرار غیرطبیعی تلقی می‌شود.
• احساس ناگهانی نیاز به ادرار: احساس فوری که نمی‌توان آن را به تأخیر انداخت
• بی‌اختیاری ادرار: نشت ادرار قبل از رسیدن به سرویس بهداشتی
• ادرار دردناک: سوزش یا درد هنگام دفع که معمولاً نشانه عفونت ثانویه ناشی از ماندن ادرار است.

3. علائم پروستات پیشرفته خوش خیم

• احساس تخلیه ناقص: فرد بلافاصله بعد از خروج از دستشویی احساس می‌کند هنوز مقداری ادرار در مثانه باقی مانده است.
• چکه کردن پس از دفع: خروج قطره‌قطره ادرار پس از اتمام کار که باعث کثیف شدن لباس زیر می‌شود.
• وجود خون در ادرار: مشاهده خون یا تغییر رنگ ادرار به صورتی/چای‌رنگ که نشان‌دهنده فشار به عروق پروستات یا آسیب به مثانه است.

اگر هر کدام از این علائم را دارید، با پزشک خود صحبت کنید. این علائم قابل درمان هستند و درمان این علائم می تواند به جلوگیری از عوارض، کمک کند.

⚠️ نکته مهم: شدت این علائم همیشه با اندازه پروستات رابطه مستقیم ندارد؛ گاهی یک پروستات کمی بزرگ علائم شدیدی ایجاد می‌کند و برعکس. همچنین این علائم می‌توانند با سرطان پروستات یا عفونت مشابه باشند، بنابراین تشخیص نهایی حتماً باید توسط متخصص اورولوژی انجام شود.

چرا نباید علائم پروستات را نادیده گرفت؟

عدم توجه به مواردی مثل خون در ادرار یا احساس تخلیه ناقص می‌تواند منجر به عوارض جبران‌ناپذیری شود:

• سنگ مثانه: رسوب املاح در ادرار باقی‌مانده.
• عفونت‌های مکرر: محیط مثانه به دلیل تخلیه نشدن، مستعد رشد باکتری می‌شود.
• آسیب کلیوی: فشار ادرار می‌تواند به سمت بالا (کلیه‌ها) برگشته و باعث نارسایی کلیه شود.
• احتباس کامل: وضعیتی که در آن فرد با وجود درد شدید، اصلاً قادر به دفع ادرار نیست و باید فوراً سوندگذاری شود.

سیستم نمره‌دهی بین‌المللی (IPSS) برای ارزیابی شدت پروستات

پزشکان برای ارزیابی شدت علائم شما از پرسشنامه‌ای به نام IPSS استفاده می‌کنند که به هر یک از این علائم نمره‌ای از ۰ تا ۵ می‌دهد. مجموع نمرات نشان می‌دهد که وضعیت شما در کدام دسته است:

• ۰ تا ۷: علائم خفیف (معمولاً نیاز به درمان دارویی ندارند و فقط پایش می‌شوند).
• ۸ تا ۱۹: علائم متوسط.
• ۲۰ تا ۳۵: علائم شدید.

سوال کلیدی مرتبط با کیفیت زندگی (QoL)

پزشکان متخصص علاوه بر نمره بالا، یک سوال کلیدی دیگر هم از بیماران خود می‌پرسند:

اگر قرار باشد تا آخر عمر با همین وضعیت ادراری فعلی سر کنید، چه حسی خواهید داشت؟ (پاسخ از خیلی عالی تا بسیار ناامیدکننده متغیر است). گاهی نمره فرد متوسط است اما چون کیفیت زندگی‌اش به شدت مختل شده، پزشک درمان جدی‌تری را شروع می‌کند.

تشخیص بزرگی پروستات

پزشک معمولا با انجام یک معاینه ى فیزیکی و پرسیدن درباره ى سابقه ى پزشکی شما، شروع به چک کردن پروستات می کند. معاینه ى فیزیکی شامل معاینه ى مقعد است که به پزشک اجازه می دهد تا اندازه و شکل پروستات را تخمین بزند. سایر تست ها می توانند شامل موارد زیر باشند:

1_ آزمایش ادرار

ادرار از نظر وجود خون و باکتری، بررسی می شود.

2_ بیوپسی پروستات (نمونه گیری) 

در بیوپسی پروستات، میزان کمی از بافت پروستات برداشته شده و برای ناهنجاری ها مورد بررسی قرار می گیرد.

3_ تست اورودینامیک

مثانه شما با استفاده از یک کاتتر پر از مایع شده و فشار مثانه طی ادرار کردن اندازه گیری میشود.

4_ تست آنتی ژن ویژه ى پروستات (PSA)

آزمایش psa خون برای سرطان پروستات بررسی می شود.

5_ باقی مانده ى پس از ادرار

این تست میزان ادرار باقى مانده در مثانه را پس از ادرار کردن، آزمایش می کند.

6_ سیستوسکوپی

سیستوسکوپی به معنی آندوسکوپی داخل مثانه میباشد. در این روش با عبور یک دوربین باریک به نام سیستوسکوپ به داخل مجرای ادرار و مثانه، پزشک شما مجاری ادراری و مثانه شما را از نظر بیماری های احتمالی از قبیل علل خونریزی و تنگی مجرا، بزرگی پروستات، تومور  و سرطان مثانه بررسی می کند. با وصل دوربین به مانیتور همزمان مشکل بیمار نشان داده می شود.

7_ پیلوگرافی داخل وریدی یا اورگرافی

یک روش تصویربرداری است که در آن ابتدا ماده حاجب را در یکی از وریدهای بیمار تزریق می‌ کنند. سپس در فواصل زمانی منظم (مثلاً ده دقیقه یک بار) با استفاده از اشعه ی X از کلیه، حالب و مثانه عکسبرداری می‌شود. هنگامی‌که ماده حاجب در سیستم دفع ادراری حرکت می‌کند، شکل کلی کلیه‌ها، حالب و مثانه را ترسیم می کند و نهایتا در مثانه جمع می شود و دفع ادراری می‌شود.

اروگرافی داخل وریدی ممکن است برای بررسی اولیه بسیاری از مشکلات ارولوژیک مشکوک، به ویژه ضایعات کلیوی و حالب استفاده شود. همچنین از آن می‌توان جهت تخمین کلی عملکرد کلیه استفاده کرد. پزشک شما ممکن است درباره ى داروهایی که مصرف می کنید بپرسد، داروهایی که بر سیستم ادراری تاثیر می گذارند عبارتند از:

• داروهای ضد افسردگی
• دیورتیک ها
• آنتی هیستامین ها
• آرام بخش ها

درمان بزرگی پروستات

درمان بزرگى پروستات می تواند با مراقبت هاى فردى آغاز شود. اگر علائم از طریق مراقبت هاى فردى از بین نروند، ممکن است استفاده از دارو یا جراحی توصیه شود. سن و سلامت عمومی شما نیز بر روی درمان تجویز شده تاثیر می گذارند.

1_ تغییر سبک زندگی

این اقدامات می تواند به تسکین علائم بزرگى پروستات کمک کند:

• به محض این که احساس ادرار داشتید، ادرار کنید. حتی زمانی که احساس ادرار ندارید، به دستشویى بروید.
• از مصرف دارو هاى ضد انعقاد یا آنتی هیستامین بدون نسخه اجتناب کنید، زیرا می توانند تخلیه ى مثانه را سخت تر کنند.
• از الکل و کافئین به ویژه بعد از شام اجتناب کنید.
• سطح استرس را کاهش دهید، زیرا عصبی بودن می تواند باعث افزایش میزان ادرار شود.
• به طور منظم ورزش کنید، ورزش نکردن می تواند علائم بزرگی پروستات را تشدید کند.
• تمرینات ورزشى برای تقویت عضلات لگن را یاد بگیرید.
• خود را گرم نگه دارید، زیرا سردى می تواند علائم را بدتر کند.

2_ درمان دارویی بزرگی پروستات

هنگامی که تغییر در شیوه ى زندگی برای از بین بردن علائم کافی نباشد، پزشک ممکن است مصرف دارو را توصیه کند. داروهای متعددی  می توانند به درمان علائم بزرگی پروستات کمک کنند. این داروها شامل مسدود کننده های آلفا 1، داروهای کاهنده ى هورمون و آنتی بیوتیک ها هستند.

• مسدود کننده های آلفا 1

مسدود کننده های آلفا 1 داروهایی هستند که عضلات مثانه و پروستات را آرام می کنند. مسدود کننده های آلفا 1 گردن مثانه را آرام نگه می دارند و ادرار را به راحتی جریان می دهند. نمونه هایی از مسدود کننده های آلفا 1، عبارتند از:

• دوکسازوسین
• پرازوسین
• الفوزوسین
• ترازوسین
• تامسولوسین

⚠️ از عوارض جانبی این داروها میتوان به کاهش فشار خون و انزال معکوس (انزال خشک) اشاره کرد.

• داروهاى کاهنده ى هورمون

داروهایی که باعث کاهش سطح هورمون های تولید شده توسط غده ى پروستات مى شوند، مانند دوتاستراید و فیناستراید معمولا تجویز می شوند.

این دو دارو سطح تستوسترون را پایین می آورند. گاهی کاهش سطح هورمون، اندازه ى پروستات را کاهش می دهد و جریان ادرار را بهبود می بخشد. با این حال، این داروها ممکن است منجر به عوارض جانبی ناخواسته مانند ناتوانی جنسی و کاهش میل جنسی شوند.

⚠️ از عوارض جانبی این دارو نیز میتوان به کاهش میل جنسی و کاهش حجم مایع منی اشاره کرد. نکته قابل توجه اینست که بیمار در حین مصرف این داروها نباید برای باروری اقدام کند.

• آنتی بیوتیک ها

درمان التهاب باکتریایى با آنتی بیوتیک ممکن است علائم بزرگى پروستات را با کاهش التهاب، بهبود بخشد. با این حال، آنتی بیوتیک ها به پروستاتیت(التهاب پروستات) که توسط باکتری ایجاد نمی شود، کمک نمى کنند.

• داروهای ضد انقباض مثانه

در صورتیکه علی رغم تخلیه خوب ادرار، بیمار از انقباضات متعدد مثانه، تکرر ادرار و شب ادراری (بیدار شدن از خواب شبانه جهت دفع ادرار) شکایت داشته باشد می‌توان از این دسته دارویی استفاده کرد این داروها شامل تولترودین، ویسول، وزیکر، یوریناسین و اکسی بوتینین می باشند.

⚠️ از عوارض جانبی این داروها می‌توان به خشکی دهان و یبوست اشاره کرد. هم چنین بیماران با افزایش فشار چشم (آب سیاه یا گلوکوم) نیز حین مصرف این داروها باید احتیاط کنند.

3_ جراحی بزرگی پروستات (آخرین مرحله)

زمانی که داروها موثر نیستند، انواع مختلفی از روش های عمل پروستات وجود دارند که می توانند به درمان بزرگى پروستات کمک کنند. برخی از روش ها یا تهاجمی نیستند یا کمى تهاجمی هستند و اغلب آنها در مطب یا کلینیک پزشک (روش های سرپایی) انجام میشوند. روش هاى بیشتر تهاجمی باید در بیمارستان انجام شوند. انواع روش های جراحی بزرگی پروستات عبارتند از:

• عمل بسته پروستات ( TURP )

یک دستگاه لوله ای شکل از طریق پیشابراه به پروستات فرستاده می شود. با استفاده از دوربینی که در این وسیله هست، جراح می تواند پروستات را ببیند و آن را با استفاده از جریان الکتریسیته تراشیده و بیرون بیاورد. پزشک هر گونه خونریزی در آن محل را نیز با استفاده از همین جریان الکتریسیته بند می آورد.

بعد از حذف و برداشتن قسمت های بزرگ شده پروستات، حفره ای در آن محل ایجاد می شود که ادرار می تواند به آسانی از آن رد شود. گرچه عضله تنگ کننده ای که در اطراف قسمت خروجی مثانه قرار دارد با استفاده از این روش، بریده می شود، اما جراح تمام سعی خود را می کند که به عضله تنگ کننده که در زیر پروستات قرار دارد صدمه ای نرسد تا بعد از جراحی، بیمار بتواند کنترل ادراری خوبی داشته باشد.

• جراحی پروستات با لیزر

در طول عمل جراحی پروستات با لیزر، جراح یک لوله ی مخصوص را از طریق نوک آلت تناسلی وارد مجرای ادراری می کند، لوله‌ای که ادرار را از مثانه به سمت بیرون هدایت می کند.

غده ی پروستات، مجاری ادراری را احاطه کرده است. لیزر از راه این لوله مخصوص، انرژی خود را به بافتی که باعث تنگی مجرا شده است، انتقال میدهد، تا بافت مورد نظر تخریب شود و مسیر ادرار باز شود. چندین نوع مختلف لیزر برای عمل جراحی پروستات وجود دارد که عبارتند از:

• لیزر فتوسلکتیو تبخیری پروستات (PVP)
• لیزر هولمیوم پروستات (HOLAP)
• لیزر هولمیوم انوکلیشن پروستات (HoLEP)

• TUIP

در این روش به جای برداشت کل پروستات در بافت آن برش ایجاد می کنند. این کار باعث کاهش فشار وارده بر پیشابراه و آسان شدن عمل دفع ادرار می شود.

• جراحی باز پروستات ( پروستاتکتومی )

هنگامی که سایر روش های جراحی بزرگی پروستات موثر نباشند، جراحی باز (که نیاز به برش در شکم وجود دارد، می تواند مورد استفاده قرار گیرد. در این روش بافت پروستات برداشته می شود. پروستاتکتومی باز اغلب  زمانی انجام میشود که غده ی پروستات به طور چشمگیری بزرگ شده است و احتمال آسیب به مثانه وجود دارد و یا سنگ های مثانه تشکیل شده باشند و یا تنگی پیشابراه ایجاد شده باشد.

این عمل تحت بی هوشی عمومی یا نخاعی انجام شده و چند هفته تا چند ماه بهبودی آن بطول  می انجامد. عوارض جانبی جراحی باز مشابه با TURP است و شامل از دست دادن خون، بی اختیاری ادرار، مشکلات نعوظ و انزال رتروگراد می شود.

دکتر شهریار ناطق جراح کلیه و متخصص ارولوژی

برای پرسش از دکتر بر روی لینک ویزیت آنلاین اورولوژی کلیک کنید.